Yüz Yılın Bilim İnsanı: Eb-Ül-İz Cezeri

Robotlar, yapay zekalar, arabalar ve daha fazlası… Yaşadığımız Dünya artık sadece Dünya’dan ibaret değil. Düşünebilen makinalar, konuşabilen robotlar ve daha yüzlercesi. İnsanların işini kolaylaştıran robotların ‘doğum tarihi’ ne? Acaba kim düşünüp  böyle bir şey yapmak için harekete geçmiş? Yada kim böyle bir şeyi yapabileceğine inanmış ve başarmış? İşte aslında bütün bu sorulara cevap veren kişi Cizreli/ Eb-Ül-İz Cezeri…

 

Eb-Ül Cezeri, 1136 yılında Cizre’nin bir mahallesinde hayata gelmiştir. Günümüz de “Sibernetik” alanın kurucusu olarak kabul edilmekte. Fizikçi, makine dehası ve matrix ustası olarak kabul edilen  bilim adamı Dünya’da “makinelerin ustası” olarak kabul edilmekte. Asıl ismi  “İsmail Ebul İz Bin Rezzaz El-Cezeri” dir. 

Öğrenimini ilk olarak  ‘Camia Medresesi’nde’ tamamlayarak, fizik ve mekanik alanlarında ilgisini arttırarak yoğunlaştı ve pek çok ilke ve buluşa imza atmış bulunmakta. Batı kültüründe ilk robotu M.Ö. 300 yıllarında Yunan matematikçi ‘Archytas’ tarafından buharla çalışan bir güvercin yapılmış olduğu belirtilse de, robotikle ilgili bilinen en eski yazılı kayıt, Cezeri’ye âittir. Dünya bilim tarihi açısından bugünkü sibernetik ve robot biliminde çalışmalar yapan ilk bilim adamı olan Cezeri’nin yaptığı otomatik makineler günümüz mekanik ve sibernetik bilimlerinin temel taşlarını oluşturmaktadır. “Mekanik Hareketlerden Mühendislikte Faydalanmayı İçeren Kitap” ismi ile topladığı bütün bilgileri bize armağan etmiştir.  

50’den fazla cihazın kullanım esaslarını, yararlanma olanaklarını çizimlerle gösterdiği bu olağanüstü kitapta bulunmaktadır. Bu kitabın özgün kopyası günümüze kadar ulaşamadıysa da, bilinen 15 kopyasından 10’u Avrupa’nın farklı müzelerinde, 5 tanesi Topkapı ve Süleymaniye kütüphanelerinde yer almaktadır. Avrupa’da kitapların okutulmasına rağmen halen daha ilk robotun onların yapıldığı savunulmakta. 

 

Cezeri’nin teorik çalışmalardan çok pratik ve el yordamıyla yapılan çalışmalardı. Cezeri’nin kullandığı bir başka yöntem de yapacağı cihazların önceden kâğıttan maketlerini inşa edip geometri kurallarından yararlanmaktı. Yani ilk önce çizip, sonra yapmaya başlıyordu. İlk hesap makinesinden asırlar önce aynı sistemle çalışan benzer bir mekanizmayı, geliştirdiği saatte kullanan Cezeri, sadece otomatik sistemler kurmakla kalmamış, otomatik olarak çalışan sistemler arasında denge kurmayı da başarmıştı. Cezeri, otomatik kontrollü makinelerin ilki sayılan Jacquard’ın otomatik dokuma tezgâhından 600 yıl önce değişik haznelerdeki suyun seviyesine göre ne zaman su dökeceğine, ne zaman meyve ve içecek sunacağına karar veren otomatik hizmetçiyi geliştirdi.

 

Bir haznede ki suyun istenilen zamanda dökülebileceği bir makine geliştirdi. Şimdi zaman da hizmetçi robotlara benzer bir makine olduğu düşünülüyor. Otomasyon, denge, basınç, hareket, ve teorileri hakkında bir çok bilgi sağlamış bulunmakta. Önemli bir diğer eseri de Diyarbakır Ulu Camii’ nin ünlü Güneş Saati’dir. 

Cezeri, makine alanında ilk bilgileri sağlamış bulunmakta. Bu yüzden Dünya çapında “Çağın Doruğuna Erişmiş Büyük Mühendis İbni Razzaz Cesari adıyla saygıyla anılır. 

 

PDF:

Kitab-Ül-Hiyel

 

M. Celalettin Özer 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir